Leven in jaartallen
| Jaar | Gebeurtenis |
|---|---|
| 1766 | Adriaan van der Willigen wordt geboren in Rotterdam. |
| 1795 | Hij wordt drossaard van Tilburg, een bestuurlijke functie met taken op het gebied van rechtspraak en openbare orde. |
| 1801 | Zijn periode als drossaard eindigt. Hij gaat zich toeleggen op de schilderkunst en reist naar Frankrijk. |
| 1804 | Van juli tot oktober maakt hij vanuit Parijs een reis door Frankrijk, onder meer naar Lyon, de Provence, de Pyreneeën en Bordeaux. |
| 1805 | Zijn reisverslag Reize door Frankrijk verschijnt. Later vestigt hij zich in Haarlem. |
| 1816 | Het eerste deel verschijnt van Geschiedenis der vaderlandsche schilderkunst, sedert de helft der XVIII eeuw, waaraan hij samen met Roeland van Eynden werkt. |
| 1840 | Het laatste deel van deze geschiedenis van de Nederlandse schilderkunst verschijnt. |
| 1841 | Van der Willigen overlijdt in Haarlem. |
Belangrijkste werk
Reize door Frankrijk (1805). In dit reisverslag beschrijft Adriaan van der Willigen zijn tocht door Frankrijk in 1804. Het boek bestaat uit brieven, gevolgd door praktische raad voor reizigers. Vanuit Parijs reist hij door Bourgondië naar Lyon en vervolgens naar het zuiden. Via de Pyreneeën, Bordeaux en Tours keert hij terug. De route geeft het verhaal structuur, maar zijn belangstelling gaat verder dan het bereiken van de volgende bestemming. Hij bekijkt kunst, kerken en Romeinse overblijfselen, bezoekt schouwburgen en onderzoekt hoe mensen wonen, werken en reizen. Ook ongemakken krijgen aandacht: slecht weer, gebroken riemen, vertragingen en minder aangename logementen. Daardoor laat het boek zowel bezienswaardigheden als het dagelijkse verloop van een reis zien. Zijn beschrijvingen van landschappen staan naast oordelen over geloofsvervolging, gastvrijheid en handel. Hij bewondert bijvoorbeeld de natuur bij Vaucluse, maar schrijft ook over de gevolgen van oorlog voor Marseille. Bekijk de samenvatting van Reize door Frankrijk voor een overzicht, of lees de volledige tekst.
Geschiedenis der vaderlandsche schilderkunst, sedert de helft der XVIII eeuw (1816–1840). Dit meerdelige werk maakte Van der Willigen samen met Roeland van Eynden. Het behandelt de Nederlandse schilderkunst vanaf het midden van de achttiende eeuw en bevat levensbeschrijvingen van kunstenaars en gegevens over hun werk. Het is geen doorlopend reisverhaal, maar een kunsthistorisch naslagwerk waarin informatie over personen en hun artistieke loopbaan centraal staat. Daarmee vertegenwoordigt het een andere kant van Van der Willigens schrijverschap: naast reiziger en beschouwer was hij iemand die kennis over kunst verzamelde en vastlegde. De verwantschap met zijn reisverslag is wel duidelijk. Ook onderweg zoekt hij musea, verzamelingen en kunstwerken op. Voor lezers die zijn brede belangstelling willen begrijpen, is deze geschiedenis daarom een belangrijk werk. Het laat zien dat zijn aandacht voor schilderkunst niet beperkt bleef tot opmerkingen tijdens een reis, maar ook uitmondde in een omvangrijke publicatie met een blijvende functie als historische bron.
Stijl en betekenis
Van der Willigen schrijft in Reize door Frankrijk vanuit zijn eigen ervaringen. Hij vertelt wat hij ziet, hoe hij zich verplaatst en welk oordeel hij over een plaats of ontmoeting vormt. De briefvorm brengt de lezer dicht bij de opeenvolgende etappes. Feitelijke bijzonderheden, zoals vervoermiddelen en verblijfskosten, worden afgewisseld met persoonlijke reacties. Een uitzicht kan hem ontroeren, terwijl een toneelvoorstelling hem teleurstelt. Juist die afwisseling maakt duidelijk dat een reisverslag geen neutrale opsomming is: je leert Frankrijk kennen door de ogen van een bepaalde reiziger. Voor hedendaagse lezers vraagt de oudere taal soms aandacht. Ook plaatsnamen kunnen anders gespeld zijn, zoals Dyon voor Dijon en Nismes voor Nîmes.
Een belangrijk onderwerp is de verhouding tussen overtuigingen en gedrag. Van der Willigen beoordeelt mensen niet uitsluitend op hun godsdienstige achtergrond. Hij waardeert een verdraagzame priester en de inzet van verzorgende nonnen, maar keert zich tegen geloofsvervolging en bekritiseert bepaalde openbare geloofsuitingen. Zijn belangstelling voor menselijk welzijn blijkt ook uit opmerkingen over ziekenhuizen, armoede en dwangarbeid. Daarnaast kijkt hij naar zaken die niet vanzelfsprekend als literair onderwerp gelden: bevloeiing, scheepsbouw, fabrieken en wijnbereiding. Kunst en natuur staan dus niet los van de samenleving. In zijn verslag horen een schilderij, een watermolen en de ontvangst in een herberg allemaal bij het leren kennen van een land.
Voor de Nederlandse literatuur is Van der Willigen vooral interessant als vertegenwoordiger van de reisbeschrijving rond 1800. Zijn werk laat zien hoe dit genre ruimte bood aan persoonlijke ervaringen, informatie en maatschappelijke beschouwingen. De lezer krijgt niet alleen een beschrijving van buitenlandse plaatsen, maar ook vragen voorgelegd over verdraagzaamheid, beschaving en goed gedrag. Daarbij zijn zijn oordelen zelf eveneens historisch: ze laten zien wat deze Nederlandse reiziger belangrijk vond en waarmee hij het onbekende vergeleek. Zijn kunsthistorische werk vult dat beeld aan. Samen tonen deze publicaties een schrijver die waarnemen, beoordelen en kennis overdragen met elkaar verbindt. Dat maakt zijn werk bruikbaar voor zowel literatuuronderwijs als onderzoek naar het culturele leven van zijn tijd.
Welk boek lees je het eerst?
Begin met Reize door Frankrijk, omdat je daarin verschillende kanten van Van der Willigen tegelijk tegenkomt: de kunstliefhebber, de nieuwsgierige reiziger en de kritische beschouwer van menselijk gedrag. Lees eerst de samenvatting om de route te volgen en kies daarna enkele brieven uit de volledige tekst. De passages over Lyon bieden bijvoorbeeld een combinatie van stadsleven, kunst, ziekenzorg en vervoer. Let tijdens het lezen op het verschil tussen wat hij waarneemt en wat hij daarvan vindt. Zo wordt zijn oudere Nederlands beter hanteerbaar en ontdek je hoe zijn persoonlijke overtuigingen het reisverhaal mede vormgeven.
Bronnen
- DBNL, auteursgegevens en gedigitaliseerde teksten van Adriaan van der Willigen.
- Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek.
- A.J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden.
- Wikipedia, als algemeen biografisch naslagwerk.
